Slobodan Antonić
Filozofski fakultet, Beograd
 

ELITE I REGIONALIZAM

U radu se problemu regionalizma prilazi iz ugla teorije elita. Polazi se od Lipset-Rokanove teorije rascepa i značaja elita za istraživanje društenih konflikta, posebno u razdelu centar-periferija (prvi rascep). Naročito se razmatra kauzalna veza identiteta i interesa. Da li identitet stvara interese ili interesi identitet? Autor deli Veberovo mišljenje o primatu identiteta. Pretpostavke se posebno ispituju na slučaju Vojvodine.

Ključne reči: rascepi, elita, regionalizam.
 
 

  This paper deals with the problem of regionalism from the point of view of elite theory. It starts with Lipset-Rokhan theory of split and the importance of elites for research of social conflicts, especially in the division center-periphery (the first split). The causal connection between identity and interests is especially treated. Does identity create interests, or interests create identity? The author shares Weber’s opinion of the primacy of identity. Hypotheses are tested on the example of Vojvodina.

Zoran Avramović
Institut za pedagoška istraživanja, Beograd
 

REGIONALIZAM I DEMOKRATIJA
(REGIONALIZAM KAO IDEOLOŠKO SREDSTVO DESUVERENIZACIJE)

U okviru dominantnih savremenih društvenih procesa globalizma i regionalizma odvijaju se borbe za strukturnu preraspodelu moći u institucijama države i međudržavnim odnosima. Ideologije regionalizma i globalizacije prikrivaju interes najmoćnijih država za uspostavljanje novih oblika dominacije u savremenom svetu. Pojam desuverenizacije može se potpunije razumeti posredstvom instrumentalizacije demokratske kritike vrednosti nacije i države.
 U radu se razlikuju dva značenja pojma regionalizma: a) oblik društvene zajednice koja se oblikovala pod dejstvom ekonomskih, kulturnih, političkih činilaca tokom vremena na jednom prostoru u okviru države, b) ideološka konstrukcija koja ima instrumentalno-politički karakter.
 Završni deo rada bavi se kritičkom analizom značenja pojma na iskustvu regionalizma u Srbiji kao i teorijskim mogućnostima sociologije u razumevanju pojave regionalizma.

 In terms of contemporary social processes of globalism and regionalism, battles for structural redistribution of power in state and interstate institution are held. Ideology of regionalism and globalization covers the most powerful states interest for positioning of new forms of dominance in contemporary world. Desoverignation concept can be more understandable by instrumentalisation of national and state values trough democratic critics.
Two significant concepts of regionalism can be distinguished in this work: a) social community profile that was shapen by economic, cultural and political factors in the state, trough space and time, b) ideological construction that has instrumental and political character.
Final part of this work deals with critical analysis of meanings of this concept, based on regionalist experience in Serbia, as well as the theoretical possibilities of sociology to comprehensively understand the meaning of regionalism.

Džudi Bat
Univerzitet u Birmingemu, UK
 

PROŠIRENJE EU: UDAR NA REGIONE UZ NOVE SPOLJNE GRANICE EVROPSKE UNIJE

Rad predstavlja uporedni pogled na udar koji implementacija 'Šengenskih tekovina' – spoljni granični režim i zajednička viza – donosi pograničnim regionima država Centralne i Istočne Evrope, koje će ostati izvan prvog talasa proširenja EU. Fokus je na regionalnim i manjinskim identitetima i pograničnim vezama, kao i na napetostima između pograničnih regiona i prestonica nacionalnih država oko ustavne reforme i decentralizacije. Uočeno je da su uslovi EU za promovisanjem stabilne demokratije, poboljšanjem međuetničkih odnosa i prevazilaženjem netrpeljivosti između država Centralne i Istočne Evrope, na jednoj strani, u suprotnosti sa njenim insistiranjem da zemlje koje joj pristupe u potpunosti primene 'Šengenske tekovine'.

Ključne reči: Evropska unija, Centralna i Istočna Evropa, pogranični regioni, 'Šengenske tekovine'.
 
 
 
 
 

DRŽAVA, LJUDSKA  PRAVA, KRUNJENJE SUVERENITETA I
REGIONALIZACIJA U ERI GLOBALIZACIJE

Autor u tekstu zastupa stanovište da rasprava o regionalizaciji zahteva kontekstualizaciju uzimanjem u obzir tokova aktuelne geopolitike, s jedne strane, i šireg procesa globalizacije i unifikacije, s druge.
Integrativni procesi globalizacije u odnosu prema nacionalnoj državi imaju dvojak karakter:
1. U prvom procesu pojedinačne države vidljivo neke svoje funkcije prenose na naddržavne međunarodne institucije (na primer, članstvo u EU, MMF, OECD, itd);
2. U drugom, suprotvnom procesu, neke funkcije države prenose se na nivo lokalnih zajednica, NVO i neformalnih organizacija (što se pominje kao pokazatelj decentraliizacije i regionalizacije). Iz vog ugla gledano, mnogi su spremni da zastupaju tezu o transnacionalnoj politici i kooperativnom dejstvu lokalnih organizacija kojim se postepeno potiskuje država (“globalizacija odozdo”)
Između ova dva mlinska kamena – pri čemu globalni ubrzava lokalni – nacionalnoj državi je dodeljena sudbina zrna žita. To bi značilo da će u nekom vremenu biti do kraja okrunjena; na lokalnom nivou – u ime slobode pojedinca i decentralizovanih zajednica, koje forme organizovanja imaju još samo u nevladinim organizacijama i građanskim udruženjima; na globalnom nivou – u ime “međunarodne zajednice građana sveta”, što bi, navodno, bio konačan trijumf kosmopolitizma širom sveta.
Ova dva vidljiva trenda pothranjuju dva odgovarajuća mita:
Ad. 1. U prvom, reč je o mitu “nestajanja” ('hollowing out') nacionalne države (ili državnosti) odvijanjem trenda ka globalnoj integraciji. Jedan od aspekata ove pojave bio bi gubitak de iure suverenosti nacionalne države u određenim domenima. U tom pogledu, na prvom mestu je reč o prenosu ovlašćenja u donošenju odluka na viša, nadnacionalna tela i potčinjavanje nacionalnih država odlukama i pravilima koja se otuda uspostavljaju. Ovakav trend je trasparentan u slučaju Evropske unije kao i u slučaju drugih regionalnih blokova. Drugu stranu procesa, očito, čini, umanjivanje autoriteta na nižim nivoima teritorijalne organizacije.
Ad. 2. U drugom slučaju reč je o mitu o procesu deetatizacije političkog sistema. Navodno je reč o procesu koji se ogleda u pomeranju od vlade ka vladanju na nižim instancama teritorijalne skale i različitih funkcionalnih domena. Reč je o kretanju od državnog aparata i njegove centralne uloge u sponzorisanju ekonomskih i socijalnih projekata, uključiv političku hegemoniju, ka sve većem partnerstvu između vladinih, paravladinih i nevladinih organizacija među kojima je državni aparat u statusu prvog među jednakim. (Ovde je reč o dekonstrukciji države putem institucionalnog preopterećivanja s tendencijom da dođe do haosa i raspada.)
Problem regionalizacije će biti razmotren kao pojava koja se zbiva u prostoru između skiciranih procesa. To znači da će biti ispitan u tesnoj vezi s problemom ambivalentnosti suvereniteta. Zaista, vesnici “novog svetskog poretka” poslednjih godina otvoreno govore o povlačenju/uzmicanju nacionalnog suvereniteta (pojedinačne države). Konačno, ako se neprestano slabi, moguće je očekivati eru kada država više neće biti osnovna forma političkog organizovanja. S druge strane, pream našoj argumentaciji, na globalnom nivou se susrećemo s fenomenom obnove suvereniteta u klasičnom izdanju.
Zastarevanje koncepta na lokalnom nivou odvija se putem fenomena krunjenja suvereniteta. To se zbiva, na primer, putem prenosa suverenih prava na nivo autonomije pojedinaca, što ima dva ishoda: prvo, obezbeđuje opravdanje humanitarne vojne intervencije protiv date države "u interesu građana" i radi "zaštite ljudskih prava"; drugo, proizvodi se stanje rata između države i njenih građana, što vodi daljem krunjenju suvereniteta.
Isti ishod imamo u slučaju prenosa prerogativa državne suverenosti (npr. zakonodavne, sudske i izvršne vlasti) na regionalni nivo, s opravdanjem da je to neophodno radi "očuvanja regionalne specifičnosti", a naročito "u cilju daljeg razvoja demokratije".
U pomenutim slučajevima postepeno krunjenje suvereniteta (odsecanjem delova njegovih osnovnih komponenti: teritorije, ljudi i vlasti) "pokriveno" je diskursom o ljudskim pravima i demokratiji. Njima se pridaje vrednost po sebi, koja nalaže krstaški pohod u njihovo ime: čak i po cenu formiranja nove države od strane nacionalne manjine i rušenja države, s opravdanjem da je bila "suviše represivna" i "nedemokratska". U fetišizovanje ljudskih prava i demokratije uklljučeno je vrednosno preopterećenje usled dodele prerogativa koji im po definiciji ne pripadaju. Na taj način obezbeđuje se simulacija intrinzičnog statusa, kako ljudskih prava tako i demokratije, koji je, inače, neophodna da bi ove obavljale svoju instrumentalnu ulogu u političkoj tehnologiji zapadne geopolitike u odnosu prema istočno- evropskim zemljama.
Pomenuti diskurs je samo upotpunjen naracijom o zastarevanju koncrepta suvereniteta koja inače prati i opravdava krunjenje suverenosti pojedinačne, ove ili one države.
Poenta analize je u ambivalenciji suvereniteta koja je jasna iz osnovne teze ovog rada, i glasi: čak i ako se složimo da je koncept suvereniteta zastareo, ne možemo ga se nuikako osloboditi. Naprotiv, razmatrajući problem na globalnom i lokalnom nivou, bićemo prinuđeni da priznamo dva istovremena, ali suprotna toka: koncept navodno zastareva na lokalnom nivou, a u maksimalnoj meri se afirmiše na globalnom! (Naravno, da, kao apstraktna mogućnost važi nastavak: i vice versa). U rezultatu, ne možemo opravdano da govorimo o napuštanju koncepta, nego o privilegiji i potprivilegiji na njegovu upotrebu zavisno, u prvom redu, od stepena moći date države.
U skladu s osnovnom tezom, planovi regionalizacije – u varijantama koje se karakterišu političkim preopterećenjima – manje zavise od autoriteta date države, zato što spadaju pod nadležnost globalne supersile, tako da daleko zavise više od njenih geostrateških planova i političkih zahteva, a ne od lokalnih "specifičnosti" ili životne "potrebe za decentralizovanjem". U tom kontekstu, može se pretpostaviti da se mi u Srbiji suočavamo sa "svetlom perspektivom demokratije" po cenu "nestajanja" države kao njenog prvog garanta.

Ključne reči: ljudska prava, država, suverenitet, regionalizacija, globalizacija.
 
 
 
 

 In the article author is about to maintain that discussion on regionalization asks for contextualisation within the currents of actual geopolitics, on the one hand, and wider process of globalisation and unification, on the other.
The integrative processes of globalization concerning the nation state are twofold and divergent:
1. In the first process the state must transfer some of its functions on some supra-national institutions (for instance, membership in EU, MMF, OECD, etc).
2. In the second process some state functions are transferred to the level of local communities, NGO’s, and informal organizations (decentralization, regionalization). Here one could expect the development of transnational policy-making by cooperating local (vs. state) organizations.
Between those two grindstones – where the global accelerates the local – the nation state is doomed to a destiny of a grain of corn. In due time it will fully crumble; on the local level  – in the name of freedom of the individual and decentralized communities – and on the global – in the name of the "international community" of the "citizens of the world". This would be the ultimate triumph of cosmopolitanism worldwide.
Those two observably divergent trends nourish the following two myths respectively:
Ad. 1. First, there is the myth of  the 'hollowing out' of the nation state  (or, better, statehood) in the general trend towards global integration. One aspect of this is the loss of the de ire sovereignty of nation states in certain respects. Decision-making powers are transferred upwards to supranational bodies and the resulting rules and decisions bind nation states. This trend is most apparent in the European Union and other intergovernmental regional blocks. Another aspect is diminishing of authority to subordinate levels of territorial organisation.
Ad. 2. Second, there is the myth about the process of de-etatization of the political system. This is reflected in a shift from a government to the governance on various territorial scales and across various functional domains. There is a movement from the central role of the official state apparatus in securing state-sponsored economic and social projects and political hegemony towards an emphasis on partnerships between governmental, par-governmental, and non-governmental organizations in which the state apparatus is often only the first among equals. (Dismantling the state including institutional chaos and overloading respectively.)
Problem of regionalization will be reconsidered as a phenomenon that is taking place between those two currents. It will be reflected in close relation to the problem of the ambivalence of sovereignty. Indeed, the trumpeters of the "new world order" now openly speak about the demise of national sovereignty. If sovereignty is being steadily weakened, then we can expect the state no longer to be the central form of political organization in the world. On the other hand, argument goes on, on the global level we are encountered with revival of the classical concept of sovereignty.
Outdating of the very concept is unfolding through the phenomenon of the crumbling of sovereignty. It happens through the transferring the traits of sovereignty to the level of individual’s autonomy, has at last two outcomes. First, it offers justification of humanitarian military intervention against a given state, "for the sake of its citizens" and "human rights protection". Second, it produces the state of war among the state and its citizens those leads to further crumbling of the state sovereignty
Same outcome we have in the case of transferring of the prerogatives belonging to the very concept of the state sovereignty (for example, judicial, lawgiving and executive pover) to the regional level with the pretext that this is  necessary for the sake of "the regional specificity" and "the further development of democracy".
In those cases, the gradual crumbling of sovereignty is "covered" by the discourse on human rights and democracy. They must obtain intrinsic value, worthy of engagement at any cost in the crusade-like manner: even at the cost of forming a new state by the national minority and crumbling down of a state for it has been "too repressive" and "lucking in democracy". The intrinsic status of human rights is necessary for their instrumental role within the political technology of West toward East-European countries.
On this same level acts of the immediate crumbling of sovereignty of a particular state authority is legitimately "covered"  by the recent narrative  about outdated nature of the concept of sovereignty.
Ambivalence of sovereignty vividly shows itself in the main thesis of the paper: Even if we agree that the concept of sovereignty is rather outdated, we cannot easily get rid of it. Quite the contrary, reflecting on this problem at the local and global levels, we will be compelled to find quite opposite developments: if on the one (local) level the concept is outdated, on the other (global), it is affirmed, and vice versa. As a result, we are not allowed to speak about dethroning of the concept, but of the privilege and underprivileged to use it and realize it depending, in the first place, on the power at the disposal of the a state in question.
In keeping with the main thesis, designs of the regionalization less depends of  the authority of given state for it falls under the jurisdiction of global superpower and becomes dependant of its geostrategic planes and political demands. In this context one could forsake that we in Serbia are confronted with bright prospects of democracy at the cost of the 'hollowing out' of the state as main garant of it.

REGIONALIZAM I POLITIČKE ELITE
(SLUČAJ VOJVODINA)

Zahvaljujući specifičnim istorijskim okolnostima, posebno onim nastalim posle Drugog svetskog rata, regionalni identitet Vojvodine prvenstveno se gradi na osnovu interesa lokalne političke elite koji su posredovani širim komunističkim kontekstom u oblandi “socijalističkog samoupravljanja“ s jedne, i logikom samodovoljnosti u vidu “vojvođanske samosvojnosti” s druge strane. U tom ideološkom galimatijasu između između klasnog, etničkog i nacionalnog, nastajale su nove lokalne elite koje su svoj legitimitet pronalazile uglavnom u suprotstavljanju ťcentralizmuŤ i ťunitarizmuŤ čiji se epicentar nalazio u simboličkom imenu “Beograd”. Međutim, ubrzo se pokazalo da identitet koji se stvara i održava gotovo isključivo na suprotstavljanju virtuelnom Drugom, ne može imati duže trajanje, pogotovo ne konkretni osobeni sadržaj ili “supstanciju”. Drugim rečima, bude li prepuštena sama sebi, tj. svojim lokalnim političkim i kulturnim elitama, Vojvodina će završiti u klasičnom provincijalizmu nesposobnom da prepozna sebe, svoju zasebnost i specifične interese. Naravno, time entuzijazam aktuelnih vojvođanskih ideologa (tj. ideologa ťVojvodineŤ) neće splasnuti, ali će na taj način sigurno nestajati ili bar ostajati bitno oštećen liberalni potencijal društvenog bića Vojvodine.

Ključne reči: Vojvodina, elite, regionalizam.
 
 

 Due to historical circumstances, especially those after the II World War, regional identity of Vojvodina has been built primarily on the basis of local political interests that were mediated by communist context of self-management, from one side, and the logic of self-sufficiency in the form of autonomy of Vojvodina, from the other side.  In this ideological galimatias between the class, the ethnic and the national, new elites has been generated and they found their legitimacy in the opposition to the ‘centralism’ and  ‘unitarism’ appearing to come from Belgrade. However, it turned out that the identity defined solely in the opposition to the other can not subsist, especially can not have any remarkable content or ‘substance’. The conclusion is that if Vojvodina is left to its own political and cultural elites, it will have good prospects to get finished in an ordinary provincialism and incapability to recognize it self, its distinctness and specific interests. Unfortunately, enthusiasm of ideologists of Vojvodina won’t deflate, but liberal potentials of social being of Vojvodina will be significantly impaired.

Dragoljub B. Đorđević
Mašinski fakultet, Niš
 

SOCIOLOGIJA U ''RALJAMA'' REGIONALIZACIJE: KAKO OPSTATI?

 Autor u referatu temu ''Sociologija i problem regionalizacije'' razmatra na dva nivoa.
Prvi nivo vezuje za pitanje sociološkog – teorijskog i iskustvenog – istraživanja regiona, regionalizma i regionalizacije, konstatujući da je domaća sociologija omanula, tj. zakazala u tom domenu. Da nije, ne bi se van socioloških odeljenja i katedri oformili raznovrsni centri za regionalizam i multikulturalizam, za istraživanje etniciteta ili romološke studije. Time su čitava moderna i aktuelna polja ostala institucionalno nepokrivena od strane sociologije i sociologa.
Drugi nivo povezuje sa značajem regionalizma i procesa regionalizacije za profilisanje dodiplomskog i poslediplomskog studija sociologije. Postojeće studijske grupe za sociologiju (Beograd, Niš, Novi Sad, Nikšić, Kosovska Mitrovica) teško da mogu opstati u tolikom broju i na dosadašnji način. One moraju postati prepoznatljive u okruženju, tj prilagoditi se budućem transgraničnom prostoru i društvu. To u najmanju ruku znači oblikovanje studija sociologije i usmeravanje istraživanja prema regionalnim specifičnostima. Tako bi, primera radi, Studijska grupa za sociologiju Filozofskog fakulteta u Novom Sadu mogla biti prepoznatljiva u širem regionu – od Zagreba, Sarajeva, Podgorice i Tirane, preko Skoplja i Sofije, do Bukurešta i Budimpešte – po studiju i istraživanju etničkih i verskih manjina, a Studijska grupa za sociologiju Filozofskog fakulteta u Nišu po balkanološkim ili romološkim studijima i proučavanjima.
Autor zaključuje da je jugoslovenska sociologija u ''raljama'' regionalizacije i da ta činjenica delom opredeljuje njenu perspektivu.

Ključne reči: sociologija, regionalizacija, transgranično društvo, prepoznatljivost, okruženje.
 
 
 

Marica Kačavenda
Filozofski fakultet, Novi Sad
 

SOCIOLOŠKE OSOBENOSTI RADNE MOTIVACIJE U REGIONU '90-IH:
NOVOSADSKI UZORAK

 Namera saopštenja je da istakne: a) da se anomija vrednosti u savremenom srpskom društvu odrazila na odnos pripadnika tog društva prema radu, odnosno na njihovo doživljavanje rada, b) da uz poremećaj sistema vrednosti i oskudica i siromaštvo u značajnoj meri određuju osobenosti radne motivacije, c) da na radnu motivaciju radnika novosadskih preduzeća, osim navedenih činilaca, utiču još i način organizovanja rada u preduzeću, vrednosti vanradnog (i slobodnog) vremena, kao i osobine ličnosti radnika (pre svih, tradicionalistički obrasci ponašanja i (ne)samostalnost).
 Radnici novosadskih preduzeća (koja pripadaju industrijski razvijenijoj regiji srpskog društva) doživljavaju rad koji obavljaju uglavnom kao sredstvo, odnosno kao način da dođu do novčane zarade. Veliki uticaj na ovakvo shvatanje rada, kao što je pomenuto, imaju oskudica i siromaštvo sa jedne, i "ograničavanje" u odnosima u samom proizvodnom procesu, sa druge strane. Naime, "okoštao" i nedovoljno fleksibilan, oligarhijski način organizacije rada, koji je još uvek prisutan u novosadskim preduzećima, deluje "ograničavajuće" na ispoljavanje znanja i sposobnosti radnika, što u značajnoj meri doprinosi obezvređivanju samog rada. "Sputanost" radnika, koja je posledica neodgovarajućeg načina organizacije proizvodnog procesa, ali i tradicionalističkih obrazaca ponašanja koji se uočavaju u njihovom odnosu prema radu, dovela je do toga da su se raznolika očekivanja od rada suzila na očekivanje zarade.
 Osim novca kao glavnog podsticaja na radnu aktivnost, radnike novosadskih preduzeća na rad podstiče i kolegijalna atmosfera na poslu, zatim želja za napredovanjem u karijeri, a kao motivator uočava se, mada izuzetno retko, i potreba za stvaranjem nečega novog, odnosno potreba za samopotvrđivanjem kroz proces rada.

Ključne reči: rad, motivacija, preduzeće.
 
 

  The intention of this paper is to point out: a) that anomie of values in the contemporary Serbian society influenced the relation of the people towards work, i.e. their experience of work, b) that the disturbed value system and poverty determine the characteristics of work motivation to the great extent, c) that work motivation of the workers of the enterprises of Novi Sad is influenced, besides already mentioned factor, by the way of organizing work in an enterprise, the value of non-working (and free) time and features of worker’s personality (traditionalistic patterns of behavior and (non) independence).
 The workers of the enterprises of Novi Sad (industrially more developed region of Serbian society) experience the work they do mainly as means, the way to get the money. Strong influence to this understanding of work is exerted by poverty and “limitations” in relations within the process of production itself. Namely, stiff and insufficiently flexible, oligarchic way of work organization, still present in Novi Sad enterprises, limit the expression of knowledge and abilities of workers and contributes to underestimation of work itself. “Restraint” of workers, as a consequence of ill-organized production process and traditionalistic patterns of behavior, led to reduction of various expectations to expectation of wage.
 Besides money as the main motive of working activity, the workers in Novi Sad enterprises are motivated by friendly work atmosphere, career possibilities, and (seldom) the need to create something new, the need of self-confirmation in the work  process.

Dragan Koković
Filozofski fakultet, Novi Sad
 

PROCESI INTEGRACIJE, REGIONALIZAM I OČUVANJE KULTURNOG IDENTITETA

 Kulturni identitet se danas najčešće spominje u vezi sa kulturnim relativizmom, ali i neugodnim procesima koji zapostavljaju autohtonost, autentičnost, domaće običaje i čitave institucije. S druge strane, s pravom se postavlja pitanje kako je moguće u vezi sa problemima kulturnog identiteta, zauzeti stav prema pojmovima sloboda, univerzalnost, demokratija, otvorenost, kosmopolitizam itd.
 Ako kriterijum kulturnog identiteta izvedemo dosledno do kraja, naći ćemo se pred zaključkom da za svaku kulturu važi posebna istina, odnosno da samo pripadnik jedne kulture može da odlučuje šta je istinito i pravilno, čime se unapred odričemo mogućnosti simultanog dijaloga, a zajedno sa tim svake saradnje i komunikacije. Tada obično kažemo da su kulture međusobno nepredvidive i nerazumljive. Drugim rečima, nemamo nikakvo pravo da sudimo o nečemu što se nalazi izvan naše kulture. Izuzev sebe ne možemo da razumemo nikog i ništa. Time je, u stvari, umesto jezika ljudske univerzalnosti, uveden jezik partikularnosti ("domaćeg života").
 Sama reč "kulturni" usmerava ka antropološkoj i sociološkoj analizi i značenju identiteta. Kulturni identitet je povezanost pojedinca i njegovog identiteta sa kulturom društva. Iz ovoga sledi da se kulturni identitet izgrađuje u određenim društveno-istorijskim uslovima pod kojima nastaje i razvija se sama kultura.
 U razmatranjima kulturnog identiteta najčešće se insistira na poštovanju prava na razliku, na "iskustvo razlike". Ove razlike se često shvataju statično; porede, razvrstavaju u hijerarhijske nizove i na taj način se dobijaju stereotipni etnički ili kulturni profili. Tako se plodonosno iskustvo razlike zatvara i dogmatizuje. Mnoga istraživanja kulturnog identiteta, danas, imajući u vidu nabijenu netrpeljivost između subjekata-pripadnika različitih kultura, preporučuju okretanje ka traženju sličnosti između njih. Oni s pravom smatraju da će nas usmerenost na traženje sličnosti približiti sagledavanju suštine pojave kulturnih razlika i dovesti do približavanja pripadnika različitih kulturnih grupa.

Ključne reči: kultura, kulturni identitet, pluralizam, raznolikost, kulturna integracija, kulturna dezintegracija, multikulturalizam, interkulturalizam.
 
 
 

 Today cultural identity is most frequently mentioned in relation to cultural relativism, but also to the unpleasant processes that neglects origins, authenticity, home costumes and institutions in whole. On the other hand, we can ask how is it possible to have an attitude concerning the problem of culture, an attitude towards the concepts of freedom, universality, democracy, openness, cosmopolitanism, etc.
If we persistently pursue the criteria of cultural identity till its final, we will be able to conclude that every culture has its own truth. If a member of one culture only, can decide what is right and true, then we give up the possibility of simultaneous dialogue in advance, together with any kind of communication or co-operation. Then we usually say that cultures are unpredictable and hardly understandable among themselves. In other words, we have no right to judge something that lies out of the borders of our own culture. We cannot understand anybody or anything except ourselves. That fact brings us to the language of particularity (“home life”) instead of universality.
Word “cultural” directs us to anthropologic and sociologic analysis and meaning of identity. Cultural identity represents the link of an individual and his identity with culture of society. From this follows the fact that cultural identity is built under particular cultural and historical circumstances under that also determinate growth and development of culture itself.
Discussions about cultural identity usually insist on respecting the right to be different, the “experience of difference”. These differences are usually understood statically, compered and classified in hierarchy lines, what provides us with stereotypic ethnic and cultural profile. That leads to closing and dogmatising the fruitful experience of difference. Many contemporary researches of cultural identity have in mind the cumulative impatience of subjects belonging to different cultures, recommending a search for similarities between them. They rightfully think that direction towards similarity seeking would bring us closer to realising fundaments of cultural differences and bringing together members of different cultural groups.

Jovan Komšić
Institut društvenih nauka, Beograd

REGIONALIZAM I IDENTITETI

 U fokusu analitičke pažnje saopštenja pod nazivom: “Regionalizam i identiteti” nalazi se problem tranzicionog institucionalnog inženjeringa u pluralnim društvima i “pomirenja demokratije sa principom identiteta”.
 Navedeni problem raščlanjen je na četiri komponente: 1/ teorijski aspekti regionalističkog kompromisa između zajednice i države; 2/ dileme o mogućnostima demokratije u etnički i konfesionalno pluralnim društvima; 3/ evropski trendovi federalizma i regionalizma; 4/ vojvođanska iskustva i nedoumice multikulturalizma - između tribalističkog zahteva za “čistim identitetima” i institucionalne podrške ljudskoj potrebi i sposobnosti za višestrukim i komplementarnim identitetom.
 U tom kontekstu, autor argumentuje svoju osnovnu tezu da je regionalizacija države najfunkcionalniji odgovor na potrebu izgradnje demokratske političke nacije u etnički i tradicionalno pluralnim društvima. Rečju, regionalni autonomni okvir koji se bazira na inkluzivnoj konstrukciji pluralnih identiteta; politički “priznaje” multikulturalnost društvene osnove; garantuje zaštitu i razvoj etničkih identiteta, ali ih ne uzima za dominantnu matricu institucionalizacije interesnih konflikata i saradnje, po mišljenju autora, pruža izglednu šansu održive integracije razlika i konsolidacije demokratije.

Ključne reči: regionalizam, identitet, politika identiteta, društvo, demokratija, etnicitet, multikulturalizam, nacionalizam, institucije.
 
 
 

 In focus of analytical attention report named: “Regionalism and identities” there is a problem transitional institutional engineering in plural societies and “reconciliation democracy with principle of identity”.
The indicated problem is divided in four components: 1/ theoretical aspects of regionalistic compromise between community and state ; 2/ dilemmas about possibilities democracy in ethnical and confessional plural societies; 3/ European trends federalism and  regionalism; 4/ experience and  perplexity multiculturalism in Voivodina – between tribalistic demand  for “pure  identity” and institutional support of  human need and ability for polysyllabic and complementary  identity.
In that context , author  argue his  basic thesis that is regionalisation of state  is most functional answer for a need of  building democratical political nation in ethnical and traditional plural societies. Regional autonomous frame  wich is based on  inclusive construction plural identities; political “recognize” multicultural social basic; guarantees protection and development  of ethnical identities, but, it doesn’t  take them for dominating stencil institutionalisation interest conflicts and cooperation, by author opinion, gives a good chance of maintainable integration differences and consolidation of democracy.

Terez Kovač, Imre Nađ
Centar za regionalni razvoj, Mađarska
 

REGIONALIZAM NA PRIMERU MAĐARSKE

1. Regionalna politika je politika Evropske Unije sa povećanom cenom vrednosti i ujedno jedna takva oblast sa čijim istraživanjem se bavi jedna nova naučna grana - regionalna politika. Regionalnom politikom se bave uglavnom istraživači iz oblasti ekonomije, društvene geografije i ostalih društvenih nauka. Predavanjem će biti obuhvaćeno kakve funkcije može da ima sociologija u regionalnom istraživanju.
2. Predavanje će pokazati, na primeru iskustava Mađarske, kakvo napredovanje se dogodilo u zadnjih 15 godina u oblasti ustanovljavanja regionalne politike i kakvi se zaključci mogu izvesti za Jugoslaviju.
3. Biće reči i o tome, u kakvim procesima je učestvovala Mađarska za priključak Evropskoj Uniji i kakvim zahtevima se moralo udovoljiti.
4. U zaključnom delu biće prikazani planovi transnacionalne regije koji obuhvataju i Jugoslaviju.

Ključne reči: regionalizam, Mađarska, Evropska Unija.
 
 
 

 1. Regional policy is a policy of the European Union with increased price of value and, at the same time, an area inquired by a new branch of science – regional policy. Researchers mainly from economics, social geography and other social sciences deal with regional policy. This paper deals with the possible functions of sociology in regional research.
2. The paper will show, on the example of Hungary, what progress has taken place in the last 15 years in the area of establishing of regional science and what sort of conclusion can be made for Yugoslavia.
3. The word will also be about the processes of association with the EU in which Hungary took place, and about the demands that should have been fulfilled.
4. In the conclusion we show the plans of transnational region that includes Yugoslavia.

RELIGIJA IZMEĐU REGIONALNOG I UNIVERZALNOG IDENTITETA

 Svako od nas pripada nekom "narodu, plemenu i jeziku" i u isto vreme živi u svetu univerzalnih vrednosti. Svi mi pripadamo svom regionu i imamo svoje lokalne crkve, ali smo zahvaćeni procesom globalizacije i pripadamo i svetskoj zajednici vernika. Ove dve realnosti ne možemo se odreći čak i ako bismo to hteli, jer nas obavezuje "krv i tlo" isto kao i zajednička sudbina na planeti zemlji. Dvojnost ljudske prirode, odnos između materijalnog i duhovnog, zahteva integritet i meru. To znači da ni lokalno ni globalno ne smeju da preovladaju u suprotnom dolazi do neravnoteže i sukoba. Kao vernici svoje religije ne možemo da ignorišemo ljude i običaje oko nas, ali ni činjenice da svi ljudi veruju u svoja božanstva i da im odaju poštovanje. Hodanje po Zemlji ne sputava pogled u Nebo, zapravo uspravno hodamo zemljom tek kada smo zagledani u zvezde. Posmatrajući na globalnom planu, regionalni identiteti uvek će biti u manjini u odnosu na univerzalni i samim tim imaće osećaj ugroženosti što može izazvati međusobne konflikte i otpor prema globalizaciji. Razlike između regiona javljaju se u formama kojima se ispoljava vera, ali suština religijskog fenomena leži u verovanju u Boga i u mogućnosti večnog života. Razumevanje prirode božanskog i večnog je takođe deo subjektivnosti. Granice koje postoje u veri omogućene su formom koja uobličava sadržaj i omogućava protok informacija.

Ključne reči: identitet, religija.
 
 
 

  Each one of us belongs to a "nation, kindred and tongue" and, at the same time, lives in a world of universal values. We all belong to our local surroundings and local churches, but at the same time, we also belong to the world society and the whole"body of believers". These two things are inevitable and we cannot denounce them. Even if we would sometimes like to forget about one of them, we are bound by "earth and blood" as much as purr collective destiny on Planet Earth. Dualism of the human nature, spiritual and material, demands integrity and measure. This means that neither the local nor the global should be over/emphasized, otherwise it will cause conflict. As a body of believers, we cannot ignore people and customs around us, but neither can we ignore that God is Lord over all that people the world over worship Him. In relation to the global picture, regional identities will inevitably be in the minority, hence the many regional conflicts, where the regional identities feel endangered. The differences between religions is manifested in the forms of faith, but the essence of all faith is the belief in God and the possibility of eternal life. The for identifies borders, enables contacts, and gives shape to the contents.

Rajko Kuljić
Filozofski fakultet, Srpsko Sarajevo
 

SOCIOLOŠKI PRESEK REGIONALIZACIJE U REPUBLICI SRPSKOJ

 Reč regionalizacija je latinskog porekla (regio-predeo, oblast, pokrajina) i javlja se kao izraz oblasnog rodoljublja, duha, ponašanja i načina rada i života nekog područja. Za sada Republika Srpska je jedinstvena regija, ali gradovi: Bijeljina, Doboj, Prijedor, Sarajevo, Trebinje ispoljavaju prikrivenu želju da postanu epicentri u svojoj regiji. Banja Luka iz poznatih razloga to ne želi. Sociološko izučavanje regionalizacije ima izuzetan značaj za Republiku Srpsku, jer fizičko okruženje, privredni resursi i demografska obeležja najvećim delom određuju opšte uslove života ljudi. Krvavi rat vođen između različitih etničkih grupa na ovom području doveo je do korenitih promena u političkoj, ekonomskoj i sociokulturnoj sferi. Društveni fenomeni su uglavnom uslovljeni ekonomskim fluktuacijama, pri čemu se društvena komponenta vraća u ekonomiju na mala vrata i zauzima podređen, zavisan položaj.
 Društveni pesimizam i ekonomsko beznađe u Republici Srpskoj podrazumeva sledeće pretpostavke:
- improvizacija demokratskih institucija društva nametnuta od strane Međunarodne zajednice;
- od ukupnog broja 1.488,993 stanovnika u republici Srpskoj, njih 211.839 je nezaposlenih i taj broj se stalno povećava;
- tehnička nerazvijenost uslovila je pad proizvodnje;
- izvoz je usmeren na izvoz sirovina, a uvozi gotove proizvode, što u isti mah stvara zavisnu privredu;
- uzajamne veze sa drugim razvijenim zemljama idu na njenu štetu kao nerazvijene regije;
- korupcija jedna je od najznačajnijih prepreka ekonomskom razvoju;
- rezidencijalna fluktuacija stanovništva dovela je do poremećaja društvene ravnoteže;
- napuštanje sela i migracija stanovništva iz jednog u drugi grad dobilo je opasne razmere između gradova i sela ispoljavajući se kroz sukobe između različitih načina ponašanja i različitih načina života.

Ključne reči: društvena ravnoteža, migracija, prikrivena nezaposlenost, rezidencijalna fluktuacija.
 
 
 

  The word regionalization is of Latin origin (regio=area, territory, province) and it occurs as an expression of territorial patriotism, spirit, behavior and ways of functioning and life in a district. For the time being, the Republic of Srpska is a unique region, but towns like Bijeljina, Doboj, Prijedor, Sarajevo and Trebinje express their secret desire to become epicenters in their own regions. Banja Luka due to well-known reasons has no such desires. The sociological study of regionalization has an extraordinary significance for the Republic of Srpska, for its physical surroundings, economic resources and demographic characteristics mostly determine the general living conditions of its inhabitants. The war bloodshed that took place between different ethnic groups in this territory led to radical changes in the political, economic and socio-cultural spheres. Social phenomena are usually conditioned with economic fluctuations, when the social component returns into economy through the back door taking a subordinate, dependent position.
 Social pessimism and economic despair in the Republic of Srpska imply the following assumptions:
1. The improvisation of democratic institutions of the society imposed by the International community;
2. From the total number of 1,488,993 inhabitants in the Republic of Srpska, 211,839 are unemployed, and that number is steadily increasing;
3. Technical underdevelopment has caused a fall in production;
4. Export is directed to raw materials, and import consists of ready-made products, which at the same time creates a dependent economy;
5. Bilateral relations with other developed countries are to its disadvantage as it is an underdeveloped region;
6. Corruption is one of the most important obstacles to its economic development;
7. The residential fluctuation of inhabitants has caused the disturbance of social balance;
8. The depopulation of villages and migration of people from one town into another have achieved dangerous proportions between urban and non-urban areas reflecting through conflicts of different ways of behavior and different ways of life.

Žolt Lazar, Dušan Marinković, Valentina Sokolovska
Filozofski fakultet, Novi Sad
 

VOJVODINA I PROBLEMI REGIONALNOG IDENTITETA

Vojvodina je jedinstven model koegzistencije različitih naroda, kulturnih obrazaca, tradicija i veroispovesti ne samo u okviru Jugoslavije, već i u Evropi. Ona je, zbog toga, posebno zahvalan region za izučavanje kolektivnog i kulturnog identiteta nacionalnih manjina, etničkih i verskih grupa. Od raspada bivše SFR Jugoslavije nije bilo sistematičnog praćenja navedenih problema, a retka istraživanja stereotipa, etničke i konfesionalne distance bila su ograničena samo na određene aspekte i činioce regionalnog identiteta. Uprkos tome, na osnovu dosadašnjih saznanja sasvim je izvesno da se može govoriti o jednom naročitom – vojvođanskom – identitetu, koji izrasta iz multietničnosti, a ogleda se u specifičnostima načina života i ponašanja ljudi u ovom regionu. Dve su glavne pretpostavke koje treba potkrepiti empirijskim istraživanjem: prvo, da navedeno osećanje regionalne pripadnosti ne ugrožava posebne grupne identitete i, drugo, da se ono od strane pripadnika različitih nacionalnih, etničkih i verskih grupa doživljava kao opšti okvir očuvanja i ispoljavanja njihovih kulturnih osobenosti.

Ključne reči: Vojvodina, multietničnost, regionalni identitet.
 
 
 

 Voivodina is a unique model of coexistence of different nations, cultural patterns, traditions and religions not just in Yugoslavia, but even in Europe. Because of that, it is particularly favored region for studying collective and cultural identities of national minorities, ethnical and religious groups. Since the breakup of the former SFR of Yugoslavia there have been no systematic tracking studies of these topics; the rare researches  of stereotypes, ethnical and confessional distance were limited only on very specific aspects and factors of regional identity. In spite of that, on the ground of so far collected knowledge, it is quiet certain that there is a kind of outstanding – voivodinian – identity, which originate from multiethnicity, and shows through the way of life and behavior of the people in this region. There are two major assumptions which need empirical confirmation: first, that the regional affiliation in Voivodina doesn't endanger particular collective identities, and second, that members of different national, ethnical and religious groups experience this affiliation as a common frame for preservation and demonstration of their own cultural outstanding.

SOCIJALNA KONSTRUKCIJA REGIONA
 
 

Polazeći od osnovnih pretpostavki socijalno-konstruktivističke paradigme, autor ovog rada ističe da su region i proces regionalizacije socijalni konstrukti. Nasuprot modernističkoj ideji o geografsko-prostornoj i nacionalno-državoj prirodnosti regiona, koja se ostvarivala politkom krvi, jezika i tla, socijalno-konstruktivistička paradigma polazi od postmodernističkih i poststrukturalističkih teza o procesu pluralizacije socijalne realnosti, koji proizvodi/konstruiše ideju regiona na drugačijim osnovama. Dok je koncept nacionalne države počivao na ideologiji teritorijalne jedinstvenosti i monolitnih identiteta nacije, koncept regiona i regionalne decentralizacije počiva na pretpostavkama polifrenih socijalnih identiteta koji jedinstveni prostor transformišu u pluralizam mesta. U tom smislu, nekada jedinstveno konstruisani politički i društveno-kulturni prostori, transformišu se u regione čije su granice elastične, promenljive i polivalentno socijalno konstruisane. Koncept nacionalne države, kao jedistvenog prostora koji je obezbedio integrativnu simboliku za veoma različite društvene grupe u okviru jednog zajedničkog projekta koji se zvao globalno društvo, postepeno se transformiše u heterotopije regionalnih diskursa sa mnoštvom dijalekata. Region više nije prostor, on je mnoštvo socijalnih mesta, te se sve više govori o regionalnim znanjima, regionalnim identitetima, regionalnim politikama identiteta, regionalnim socijalnim ontologijama. Zbog toga se savremena ideja regiona i regionalizacije može smatrati jednim od najbitnijih tranzicijskih fenomena moderne u postmodernu epohu.
 
 

Ključne reči: region, socijalna konstrukcija, socijalna realnost, pluralizacija, identitet.
 
 

 Taking into account paradigms of social-constructivism as his basic assumptions, the author argues that the regions and the process of regionalisation are, in fact, social constructs. Contrary to the contemporary idea that reflects the nature of regions as a result of geographic-areal and national-political categories which emerged due to a policy of “sap and soil”, the paradigm of social-constructivism takes into consideration post-modern and post structural assumptions of processes of pluralisation of social reality, which shapes/constructs the idea of “regions” on a different basis.
While the concept of the “national state” has existed based on the ideology of territorial unity and the monolith identity of the nation, the constructivism, on the other hand, proposes the concept of the region and regional decentralization based on polyphrenic social identities that transform the existing territorial unity into its plurality.
To that effect, existing territorially constructed and unified areas are being transformed into regions with borders that are porous, flexible, and polyvalently constructed in a social sense. The “national state” concept as a territorial unity which has secured an “integral symbolism” for different social groups under a common project called “global society”, is being slowly transformed into a “heterotopic discourse” of the region(s) with many dialects.
Thereby, the “region” loses its unified spatial meaning and becomes a plurality of social locations. In this context, terms such as “local or regional knowledge”, “local or regional identity”, “local or regional policy of identity”, “local or regional social ontology”, seem to be more appropriate and more focused. That is why the contemporary idea of regions and regionalisation is considered one of the most important transitory phenomena of the modern and postmodern era.

Miloš Marjanović
Pravni fakultet, Novi Sad
 

REGIONALIZACIJA KAO DEMOKRATIZACIJA

 Regionalizacija je (post)moderni svetski a naročito evropski trend ("Evropa regiona", "evroregionalizam"). Po nekim mišljenjima, Srbi pokazuju izrazitu sklonost za politički i kulturni regionalizam što ometa uspostavljanje njihovog državnog i kulturnog jedinstva. Jedni su protiv regionalizacije Srbije jer se zalažu za njenu federalizaciju a drugi su za regionalizaciju na celoj njenoj teritoriji, ali bez posebnih autonomija. Za treće su autonomija i regioni komplementarni. Kao alternativa se postavlja izbor između asimetričnog i simetričnog regionalizma.
 Decentralizacija može da ima ambivalentne pa i suprotne efekte. Svaka decentralizacija ne mora da znači demokratizaciju - to može biti i samo dekoncentracija, regionalna centralizacija, birokratizacija. Regionalizacija može biti instrument demokratije ali i autoritarne vladavine. Gde je vlast centralizovana, izvesno nema demokratije. Demokratija je decentralizovan način donošenja odluka. Društva sa demokratskom tradicijom su fleksibilnija i otvorenija za regionalizaciju. Regionalizacija je međuzavisni i istovremeni a ne naknadni proces za demokratizaciju. Regioni su temeljna vrednost, jedan od ključnih uslova, čak i osnova demokratije. U etnički heterogenoj sredini neophodna je konsensualna ili konsocijetalna demokratija. Demokratska decentralizacija je jačanje autonomije na regionalnom i lokalnom nivou. Kroz regionalizaciju participativna demokratija mobiliše građane kao aktere i partnere u procesima donošenja odluka.

Ključne reči: regionalizacija, demokratizacija, decentralizacija, simetrični i asimetrični regionalizam, konsensualna i participativna demokratija.
 
 

  The regionalization is (post) modern world tendency, especially extended in the Europe ("the Europe of regions", "Euroregionalism"). Towards some opinions, Serbs show characteristic inclination to political and cultural regionalization those thwart their state and cultural unity. One political party is against the regionalization in Serbia because of pleading for its federalization, the another one is for regionalization of all its territory but without provincial autonomy. The third one estimates that the autonomy and regions are complementary. The alternative is the choose between asymmetric and symmetric regionalism.
 The decentralisation may have ambivalent and even opposite effects. Each decentralization need not signify a democratization - it may be only deconcentracion, regional centralization, more bureaucracy. The regionalism may be an instrument of democratization but also of authoritarian rule. Where the rule is centralized, there certainly has not the democracy. The democracy is decentralized way of the decision-making process. The societies with democratic tradition are more flexible and more open to the regionalisation. The regionalism is simultaneous and mutual but not subsequent process to the democracy. Regions are basic value, one of key conditions, and even the basis of democracy. In the ethnic heterogenous society consensual or consociate democracy is necessary. Democratic decentralization is an intensification of autonomy on regional and local level. Participate democracy trough the regionalism mobilize citizens as actors and partners in the decision-making processes.

Slobodanka Markov
Prirodno-matematički fakultet, Novi Sad
 

ŽENE NA TRŽIŠTU RADA

 U radu se polazi od nalaza da se u svim društvima tranzicije položaj žena na tržištu rada pogoršavao. Autorka zastupa tezu da je to oblik ispoljavanja nejednakosti po polu. Kao bitne odrednice nepovoljnog položaja žena na tržištu rada u Jugoslaviji izdvojene su sledeće okolnosti:
1. Obrušavanje ekonomskog sistema i s tim povezano zatvaranje mnogobrojnih preduzeća, rad sa smanjenim kapacitetom, otpuštanja i prinudni odmori.
2. Proces privatizacije i na toj osnovi oslobađanje viška radne snage iz perioda socijalizma.
3. Obnavjanje i jačanje patrijarhalnog sistema, a naročito jačanje moći muškarca po osnovi vlasništva. Iz toga se razvija odnos gospodarenja nad zaposlenima kao nad delom svojine.
4. Prednost muškaraca u zapošljavanju zbog češćeg odsustvovanja žena sa posla (porodiljsko odsustvo, bolovanje radi brige o bolesnoj deci).
5. U kontekstu razvitka tržišne ekonomije socijalna pomoć porodici se redukuje i teret podizanja dece se prebacuje na porodicu, pre svega majku. To pojačava sukob uloga majke i zaposlene žene.
6. Povećanje obima rada na 'crno' u neregulisanim pravnim uslovima dovodi i do veće eksploatacije ženskog rada.
7. Upotreba ženske seksualnosti u poslovne svrhe širi se i u jugoslovenskom društvu.
8. Formalna jednakost i realna podređenost žena pred finansijskim institucijama, pre svega u kreditiranju zbog toga što žene nisu titulari nepokretne i pokretne imovine, bankarske štednje itd.
9. Forsiranje obnavljanja tradicionalnih oblika ženskog rada ima ambivalentne posledice za žene: omogućavanje zarade i zatvaranje u krug kućnih poslova i brige oko dece.
U radu se zaključuje da će se pogoršavanje položaja žena na tržištu rada nastaviti, kao i da će se produbljivati nepovoljnosti za žene iz nižih socijalnih slojeva. Takođe se problematizuju mogućnosti za povećanje šansi žena na tržištu rada kroz proces regionalizacije i sugerira mogućnost daljeg pogoršavanja položaja žena u celom regionu jugoistočne Evrope.

Ključne reči: žene, tržište rada, tržišna ekonomija, nejednakosti po polu, društvene nepovoljnosti.
 
 
 

 Starting position of this work is the proposition that women’s position in all the transitional societies had been nothing than worse. Author argues that this fact represents unequal social position determinated by sex. As unfavourable marks of woman’s position in Serbia the author underpins the following:
1. Economic system breakdown and related closure of many companies, lower capacity of work, dismissals of employees and forced vacations.
2. Process of privatisation and dismissal of extra workers from socialistic period on that ground.
3. Revival and recruitment of patriarchal system, especially rising of men-power based on property. That brings up the development of governing the employees as a private property.
4. Advantages in employing men on the grounds of woman’s potential greater absence from work (absence because child delivery or nursing).
5. Reduction of family social help based on market economy principles, places the burden of childbearing on family, especially mother. That phenomenon develops a conflict between a role of mother and a role of working woman.
6. Increasing of “black” labour market based on unregulated legal terms leads to higher exploitation of woman’s work.
7. Use of female sexuality in business is increasing in Yugoslav society.
8. Formal equality and real subordination of women in front of financial institutions, mainly in crediting, follows from women not being property and bank account owners.
9. Forcing of traditional female labour renovation has ambivalent consequences for women: possible income on the one hand and closing in domestic housework and childbearing circle on the other.
At the end of this work the author concludes that women’s place at the labour market will be only worse, stating also that women from lower social circles would be in worse position than the others. Regionalisation also complicates the possibilities for increasing the chances for women at the labour market, suggesting the possibility of further worsening of female position in whole South-eastern region of Europe.

Pavle Milenković
Filozofski fakultet, Novi Sad
 

GRANICE REGIONA: HETEROTOPIJA I IDENTITET
EPISTEMOLOŠKI ASPEKT

Ovaj rad nastao je na marginama Fukoove ideje o Heterotopiji, na temeljnom razlikovanju utopijskog i heterotopijskog. Ako do-građansku epohu karakteriše doživljaj prolaznosti koji se prevazilazi vraćanjem unazad (genealogija) ili odlaskom u budućnost (predskazanje, praznoverje), onda je njena glavna odlika utopijsko mišljenje, koje znači dominaciju koncepcije Vremena nad koncepcijom Prostora. Nasuprot, rođenje Moderne uvodi postupno ali sigurno nadvladavanje Vremena Prostorom, gde Utopija biva smenjena Heterotopijom. To istovremeno znači ukidanje eshatologije prošlosti (mitovi, genealogija) odn. budućnosti (idealna zajednica, idealni poredak) jednom ťeshatologijomŤ sadašnjosti (ovde, sada, tu), koja implicira prostorne promenljive, raspoređivanje. Ako je Utopija mesto kojeg nema nigde, onda je Heterotopija mesto koje može biti bilo gde. Raspoređivanje znači stalnu promenu granica, onemogućuje institucionalizaciju u kategorijama klasične političke teorije, i dovodi u pitanje kategorije Tradicije i Identiteta. U razmatranju problema regiona i regionalizacije, polazi se od ove istorijske transformacije u ljudskom mišljenju i strukturaciji odnosa i realiteta koji iz toga proizilaze. Osnovna argumentacija jeste da je region paradoksalan, ukoliko počiva na lokalnom, tradicijskom, kulturnom, što su vrednosti koje su sa stanovišta Heterotopije anahrone. To istovremeno znači da su granice regiona promenljivog, pogodbenog karaktera, kao i da se ne moraju poklapati sa prethodnim administrativnim, političkim, kulturnim entitetima. Takođe, tendencija poklapanja ovih granica znači obnovu Utopije.

Ključne reči: utopija, heterotopija, identitet, mit, raspoređivanje, lokalizacija, region, regionalizacija
 
 

  This paper has been developed on the margins of Foucault’s idea of Heterotopia, on the basic distinction of utopian and heterotopian. If pre-civil epoch is characterized experience of temporariness, which is overcome by going back (genealogy) or leaving to the future (prediction, superstition), then its main feature is utopian thinking, which means domination of the conception of Time over the conception of Space. On the contrary, the birth of Moderna introduces, gradually but surely, overwhelming of Time over Space, where Utopia is being replaced by Heterotopia. It means, at the same time, abolishing of the eschatology of the past (myths, genealogy) and the future (ideal community, ideal order) with an “eschatology” of the present (here, now), which implies space variables, distribution. If Utopia is the place that is nowhere, then Heterotopia is the place that can be anywhere. Distribution means permanent change of borders, prevents institutionalization in the categories of the classical political theory, and questions categories of Tradition and Identity. In dealing with the problem of a region and regionalization, the paper starts from this historical transformation in human thought and structuration of relations and the reality derived from these. The basic argument is that a region is paradoxical, if it lies on the local, traditional, cultural, which are anachronistic values from the point of view of Heterotopia. At the same time it means that the borders of a region are of changeable, negotiable character, and that they don’t have to match the previous administrative, political and cultural entities. The tendency of matching these borders means renewal of Utopia.

MODERNIZACIJSKI POTENCIJAL URBANE MULTIKULTURALNOSTI:
SA ONU STRANU REGIONALIZMA

 Osnovna namera autora sastoji se u tome da, svojim prilogom, osnaži kritički sociološki pristup pozitivističkim nastojanjima koja istrajavaju u našem društvu i koja se, izvan sociološkog diskursa, nastoje nametnuti kao "poslednja novina" koja navodno treba da pripomogne profesionalnom "uglobljavanju" sociološke profesije u društvenu (a pod tim se najčešće misli na političku) praksu. Zbog toga se modernizacijski potencijal urbane multikulturalnosti obrazlaže kao teorijsko-hipotetička osnova za razumevanje savremenih potreba za regionalizacijom (kao jednim aspektom razvojnih problema savremenih društava) i, istovremeno, kao saznajna potreba za kritičkim preispitivanjem regionalizma (kao etatističkog posredovanja u preraspodeli moći političkih elita).
 Sociološki pristup problemima regionalizacije je, dakle, sastavni deo proučavanja društvenog razvoja (ili, još određenije, razvitka). Zato je taj problem jedan od mnoštva činilaca koji utiču na mogućnosti nekog konkretnog društva da se samoproizvodi. Otuda se problemi regionalizacije ne mogu (sociološki) objasniti izvan teorijske perspektive modernizacije. To znači da se problemi regionalizacije ne mogu suziti na (pravnopolitički) problem regionalizma, kao interesni problem države i njoj odgovarajuće teritorijalno-političke uređenosti (u međuprostoru lokalnih zajednica i njenog centra), već da on zahteva širu sociološku problematizaciju (zbog toga što se u njemu "prelamaju" osobenosti modernizacije konkretnog društva). U tom smislu, stvarni problemi (pravnopolitičkog) regionalizma sadržani su u manje vidljivoj strukturalnoistorijskoj i sociokulturnoj osobenosti razvoja modernih društava i nastanka njima saobraženih država; dakle, sa onu stranu regionalizma.
  Kako sociološki pristup regionalizaciji nastoji da istraži stvarne sociokulturne veze i odnose koji neku konkretnu teritorijalnu zajednicu čine specifičnom u odnosu na globalno(a) društvo(a), neophodno je da se, u konkretnom sociološkom istraživanju,  pristupi utvrđivanju onih indikatora u okviru kojih se može iskustveno sagledati prisustvo ili otsustvo potrebe za regionalizacijom. Ti indikatori su sadržani u onim sferama strukturalno-razvojnih procesa društva, koji ukazuju na stepen njegove modernizacije. To su: a) preduzetnički način poslovanja i povezivanja na svetskom ržištu, b) razvijenost civilnog društva i c) prijemčivost njegovih pripadnika za vrednosti moderne urbane multikulturalnosti. Reč je, dakle, o složenim sociokulturnim indikatorima, koji "transcediraju" svaki regionalizam i u kojima je moguće kritički vrednovati njegove mogućnosti da (politički) oposreduje potrebe čoveka. modernih društava.
Kako se kulturni sadržaji difuzno rasprostiru u sve segmente društvenog života, to se prisustvo ili odsustvo moderne urbane multikulturalnosti može uzeti kao vrednosno "zaleđe" regionalizacije. Polazeći od tog "zaleđa" možemo jasnije da uočimo sociološke granice regionalizma i da ga "situiramo" u okvire kojima pripada; a to su pravnopolitički okviri organizovanja države i borbe političkih elita oko preraspodele moći i političkog uticaja.
Odatle sledi da se u sociološkom istraživanju modernizacijskih potencijala urbane multikulturalnosti mora "zakoračiti" sa onu stranu regionalizma.

Ključne reči: regionalizacija, multikulturalnost, modernizacija, urbanizacija, sociološki pristup.
 
 
 

  The main intention of the author is to strengthen critical sociological approach to positivistic attempts that still exist in out society and that have been trying, out of the sociological discourse, to impose themselves as “the last novelty” which, allegedly, should help a professional adaptation of sociological profession in social (actually, political) practice. That is the reason why the modernization potential is explained as theoretical-hypothetical basis for understanding of contemporary needs for regionalization (as one of the aspects of developmental problems of contemporary societies), and, at the same time, as a knowledge need for critical reconsideration of regionalism (as etatistic mediation in distribution of power of political elites).
 Sociological approach to the problems of regionalization is a part of sociological research of social development. That is why this problem is one of numerous factors that influence the possibility of a concrete society to reproduce itself. Due to this reason, problems of regionalization cannot be (sociologically) explained outside of theoretical perspective of modernization. It means that the problems of regionalization cannot be reduced to (legal and political) problem of regionalism, as a problem of state and its territorial and political organization (in the inter-space of local communities and its center), but it calls for broader sociological problematization (because it reflects the characteristics of the modernization of concrete society). In this respect, real problems of legal and political regionalism are situated in less visible structural-historical and social-cultural feature of development of modern societies and their correspondent states; namely, beyond regionalism.
 Since sociological approach to regionalization tries to find out real social-cultural links and relations that make some concrete territorial community specific within a global society, it is necessary in sociological research to establish the indicators that can show the presence or absence of the need for regionalization. These indicators are in those spheres of structural-developmental processes of society, which point to the degree of its modernization. These are a) entrepreneurial way of doing business at the world market, b) the degree of development of civil society and c) openness of the people to the values of modern urban multiculturality. The indicators in question are very complex, and they “transcend” every regionalism and enable critical evaluation of its ability to (politically) mediates the needs of a man in modern societies.
 Since cultural contents diffuse in all segments of social life, the presence or absence of modern urban multiculturality can be taken as a “value-background” of regionalization. Starting from this “background” we can more clearly see sociological limits of regionalism and to “situate” it where it belongs: legal and political frames of state organization and struggle of political elites for distribution of power and political influence.
 Consequently, in the sociological research of modernization potentials of urban multiculturality, one must go beyond regionalism.

SOCIOLOGIJA REGIONALNOG RAZVOJA I BALKAN

Savremeni Balkan nalazi se u ťzoni tranzicije i izboraŤ (Hantington), razapet između retradicionalizacije i modernizacije. U radu autor razmatra potrebe i mogućnosti socioloških istraživanja savremenih balkanskih društava u kontekstu procesa tranzicije, globalizacije i regionalizacije. Autor se pri tom posebno koncentriše na mesto i ulogu sociologije regionalnog razvoja i problematizaciju fenomena regionalizma, njegov značaj za razvoj i integraciju balkanskih društava.
U radu se polazi od teze da je savremeni regionalizam izraz procesa globalizacije, ali i brana pred globalizmom kao neoliberalnim projektom koji dovodi do novih nejednakosti u savremenosti, te da kao polivalentni razvojno-socijalni i kulturno-politički fenomen ima višestruku socijalnu funkciju u društvu.
Najpre se ukazuje na distinkciju koja postoji između pojava i procesa regionalne integracije u tradicionalnom i savremenom društvu, a zatim na istoriju integracionih projekata i aktera na Balkanu i njihov domet i sudbinu u XX veku. Najzad, u centru rada se nalazi analiza postsocijalističkih društava Balkana, projekti i savremena praksa regionalizacije u kontekstu nacionalnih, balkanskih i evropskih tokova razvoja i integracije.
Analizirajući regionalizaciju i regionalizam kao društveni fenomen kroz njihove različite dimenzije i funkcije – kao faktora socijalnog i ekološkog razvoja, unutrašnje demokratizacije, ekonomske, političke, kulturne i međuetničke integracije, kao oblika globalizacije, ali i faktora regionalnog identiteta, samosvesti i brane protiv globalizma kao neoimperijalnog projekta novih nejednakosti – autor je došao do značajnih saznanja i zaključaka. Oni mogu biti prilog, kako za sociologiju regionalnog razvoja Balkana, tako i za racionalno zasnivanje društvene akcije savremenih aktera u projektovanju i ostvarivanju procesa regionalizacije.

Ključne reči: globalizacija, regionalizacija, tranzicija, integracija, Balkan.
 
 
 

 Contemporary Balkan region finds itself in the “zone of transition and choice” (Huntington) torn between re-traditionalization and modernization. In the paper the author discusses needs and possibilities of sociological research of the contemporary Balkan societies within the context of the processes of transition, globalization and regionalization. In doing so, the author especially concentrates upon the place and role of sociology of regional development and the issues related to the phenomenon of regionalism, that is, its importance for the development and integration of the Balkan societies.
The paper starts from the assumption that the contemporary regionalism is an expression of the globalization process as well as a defense against globalism as a neoliberal project leading to new inequalities at present; thus, as a many-sided developmental-social and cultural-political phenomenon it has a multiple social function in the society.
Firstly, the author points to the distinction existing between phenomena and processes of radical integration in the traditional and contemporary society; then, he proceeds with the history of integration projects and actors at the Balkans and their achievement and fate in the 20th century. Finally, the body of the paper presents an analysis of the post-socialist societies of the Balkans, projects and current practice of regionalization within the context of the national, Balkan and European courses of development and integration.
By analyzing regionalization and regionalism as a social phenomenon through various dimensions and functions - as factors of the social and ecological development, internal democratization, economic, political, cultural and interethnic integration as a form of globalization as well as factors of regional identity, self-consciousness and defense against globalism as a neoimperial project of new inequalities - the author has come to important findings and conclusions. This can be contribution to sociology of regional development just as it can serve as rational foundation to thesocial actors who are designing and realizing the regionalization processes.

KONTROVERZE OKO DECENTRALIZACIJE, REGIONALIZACIJE I LOKALNE SAMOUPRAVE U SRBIJI

  Najvažniji problemski sklop najavljenih političkih reformi kod nas tiče se optimalnog odnosa između neophodne decentralizacije, primerene regionalizacije i ojačane lokalne samouprave u Srbiji. Svaki od ova tri reformska zahvata ima svoje posebne ciljeve, ali i specifičan politički kontekst u kojem je problem koji se reformom namerava rešiti narastao. Bez poznavanja ove često skrivene stare političke "pozadine", nove reforme mogle bi se svesti na prostu reakciju na prethodno stanje i kao takve izvrgnuti se u suprotnu krajnost koja nije manje štetna od prethodne.
Najavljena decentralizacija  morala bi da izbegne neracionalnosti postojećeg centralizma koji se u poslednjoj deceniji među Srbima legitimisao kao mehanizam za sprečavanje separatizma. U stvarnosti, pak, centralizam miloševićevskog tipa funkcionisao je kao važan dodatni podstrekač separatizma, a sve do smene režima javno je istican i kao glavni opravdavajući razlog svih projekata odcepljenja. Reaktivna logika mišljenja i postupanja uvećava rizik da se nepromišljenom decentralizacijom još više mogu pospešiti separatističke težnje tamo gde su one skrivene. Iz tog pogubnog političkog obrasca Srbija mora izaći, a jedan od alternativnih pokušaja u tom pravcu bila bi regionalizacija koja je bliža lokalnoj samoupravi nego paradržavnoj organizacijii.